Niezłe ziółka, czyli fitoterapia (część 1)

Styczeń 5, 2012

W ciągu kilku lat ogromnym zainteresowaniem cieszą się produkty naturalne, niekonwencjonalne metody leczenia, a także medycyna ludowa (babcie naprawdę wiedzą lepiej).

W dzisiejszym artykule wyjaśnię pojęcia związane z ziołolecznictwem, które często pojawiają się w różnych książkach oraz recepturach. Bo skoro słyszy się dużo o dobroczynnym działaniu ziół, warto dowiedzieć się na czym ono polega i skąd bierze się ta „dobroczynność”.

Krótka historia

Człowiek od samych początków cywilizacji nieświadomie korzystał z dobroczynnych (najczęściej) właściwości ziół. Zbierane jako pożywienie wykazywały różnorakie działanie na jego organizm. Trudno sprecyzować od kiedy świadomie stosował zioła dla celów leczniczych. Wiedza ta przekazywana była z pokolenia na pokolenia, najczęściej wśród kapłanów czy szamanów. Pierwsze zapiski dotyczące ziołolecznictwa pochodzą od Sumerów z IV w. p.n.e. Egipcjanie stosowali rośliny także jako produkty kosmetyczne, olejki aromatyczne czy do farbowania tkanin oraz jako środki do balsamowania. Wzmianki z Chin o leczniczych właściwościach ziół sięgają III w. p.n.e. Przyprawy i zioła korzenne do Europy przywędrowały zapewne dopiero w XV w. Przełomowym rokiem dla ziołolecznictwa był 1806, gdy wyizolowano pierwszy alkaloid, a jako że posiadał właściwości nasenne i przeciwbólowe nazwano go morfiną (od Morfeusza). Później już lawinowo odkrywano i nazywano kofeinę, chininę oraz uzależniające np. kokainę. Gwałtowny rozwój produkcji syntetycznych leków spowodował, że fitoterapia została zapomniana i niemal wrzucona do medycznego rynsztoka. A szkoda.

Roślinne leki w postaci różnych wyciągów, proszków czy mieszanek zawierają oprócz najsilniejszej substancji leczniczej (tej występującej w lekach syntetycznych) także ciała balastowe, do których zaliczamy m.in.: tłuszcze, białka, węglowodany, składniki mineralne, kwasy, witaminy, śluzy, dekstryny i wiele więcej. Cechują się one bardzo dobrą przyswajalnością i również wywierają wpływ leczniczy na nasz organizm. Działają wzmacniająco, regulująco, odżywczo, często poprawiają samopoczucie i kondycję. Wynika z tego, że leki ziołowe są wartościowsze od współczesnych – syntetycznych.

 

Chemia w ziołach

Lecznicze właściwości ziół wynikają z zawartych w nich substancji chemicznie czynnych. Można je podzielić na dwie grupy wynikające z metabolizmu: substancje podstawowe – składniki niezbędne dla wzrostu i funkcjonowania każdej rośliny, oraz substancje wtórne – produkty przemiany materii, wykazujące różne właściwości, występujące w różnych ilościach i tylko u niektórych organizmów.

Do substancji podstawowych należą:

•  AMINOKWASY- podstawowa jednostka budulcowa wszystkich białek, w tym enzymów. Niezbędne dla prawidłowego przebiegu wszelkich procesów. Rośliny same syntetyzują wszystkie aminokwasy ze związków nieorganicznych, jednak ludzie nie mają takiej zdolności i część z ich puli (tzw. aminokwasy egzogenne) musimy dostarczać z pokarmem.
• WĘGLOWODANY – stanowią one podstawowy materiał budulcowy komórek roślinnych (celuloza, pektyny) oraz pełnią funkcje w procesach energetycznych oraz są materiałem zapasowym (inulina, cukry proste, wielocukry). Powstają w procesie fotosyntezy z wody i dwutlenku węgla.
• TŁUSZCZE – czyli estry glicerolu i kwasów tłuszczowych, stanowią składnik zapasowy. Gromadzone głównie w owocach i nasionach.

Wśród substancji wtórnych znajdują się:

• GLIKOZYDY – to pochodne węglowodanów – połączenie sacharydu ze składnikiem niesacharydowym- aglikonem. Stanowią one bardzo zróżnicowaną grupę związków, co wynika zarówno z ich budowy jak i właściwości. W fitoterapii największe znaczenie mają:

glikozydy fenolowe (fenole) – najczęściej o właściwościach bakteriobójczych i dezynfekujących. Jako składniki olejków eterycznych odpowiadają za ich właściwości aseptyczne.

glikozydy nasercowe – zalicza się do nich kardenolidy i glikozydy bufadienolidowe. Nie są one stosowane w formie czystej jako leki nasercowe. Występuj np. w naparstnicy purpurowej, naparstnicy wełnistej, miłku wiosennym i konwalii majowej. Zwiększają siłę skurczu mięśnia sercowego, a jednocześnie obniżają częstość tego skurczu.

glikozydy saponinowe (saponiny) – Wykazują zdolność obniżania napięcia powierzchniowego roztworów wodnych. Pienią się jak mydło dlatego organy roślinne bogate w saponiny stosowano jako namiastkę mydła i do prania. Mają właściwości lecznicze: moczopędne, wykrztuśne, zwiększają wydzielanie śluzu, pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, żółci i soku jelitowego, wzmagają procesy wchłaniania składników pokarmowych z jelit do krwi. Działają przeciwzapalnie, przeciwbakteryjne, pierwotniakobójczo, przeciwgrzybicznie i przeciwwirusowo, Mogą wpływać na poziom cholesterolu. Duże dawki saponin, podane doustnie mają działanie wymiotne. Niektóre z nich są truciznami.

antraglikozydy – charakteryzuje je działanie przeczyszczające. Ułatwiają wypróżnienie drażniąc ściany jelita oraz zmniejszając wchłanianie zwrotne wody. Maja gorzki smak, co pobudza wydzielanie soków trawiennych. Nie powinny ich stosować kobiety w ciąży i karmiące.

glikozydy kumarynowe (kumaryny) – grupa bardzo zróżnicowana. Z jednej strony wykazują właściwości pożądane, np. przeciwzakrzepowe, uspokajające czy spazmolityczne (rozkurczowe), z drugiej jednak działają fotosensybilizująco oraz zaburzają proces krzepnięcia krwi.

glikozydy flawonoidowe (flawonoidy) – w roślinie spełniają funkcję barwników, przeciwutleniaczy i naturalnych insektycydów oraz fungicydów. Wykazują między innymi działanie: antyoksydacyjne oraz odtruwające poprzez wiązanie jonów metali ciężkich które uczestniczą w reakcjach prowadzących do wytwarzania reaktywnych form tlenu; przeciwzapalne. Uszczelniają naczynia krwionośne co prowadzi do wzmocnienia tkanki łącznej. Takie działanie jest przyczyną obserwowanego efektu przeciwwysiękowego i przeciwobrzękowego (rutyna, kwercetyna, hesperydyna). Przeciwdziałają miażdżycy. Również działają rozkurczowo, a także moczopędnie poprzez drażnienie kanalików nerkowych i utrudnianie resorpcji zwrotnej w nerkach. Występują np.: w kwiatach bzu czarnego, jasnoty białej, głogu, kocanek, lipy, rumianku, oraz w brzozie, rdeście ptasim, fiołku trójbarwnym, rucie.

glikozydy antocyjanowe (antocyjany) – nadają roślinie barwę od czerwonej po fioletową, pełnią głównie funkcje ochronne. Antocyjanina jest chemicznym dodatkiem do żywności (barwnikiem), oznaczonym jako E163. Wpływają przede wszystkim na zmysł wzroku: zwiększają elastyczność naczyń włosowatych w obrębie tęczówki, przyspieszają regeneracja rodopsyny (barwnik wzrokowy), poprawiają jakość widzenia.

glikozydy irydoidowe – dodawane są do środków odstraszających komary, stosowane są w maściach przeciwbólowych, przeciwzapalnych i przeciwreumatycznych.

• OLEJKI ETERYCZNE – wieloskładnikowe mieszaniny czynnych substancji lotnych o różnym charakterze chemicznym. Mają one duże znaczenie w lecznictwie: jako środki poprawiające apetyt, ułatwiające trawienie, rozkurczowe, dezynfekujące, moczopędne i drażniące skórę. Wykazują działanie przeciwbakteryjne (miętowy, tymiankowy, szałwiowy), wykrztuśne (sosnowy), uspokajające (melisy, waleriany, tataraku). Rośliny o wysokiej zawartości olejków używane są jako przyprawy, oraz w przemyśle kosmetycznym i perfumeryjnym Niewłaściwe warunki suszenia surowców powodują duże straty tych związków.
• GARBNIKI – Są to substancje o złożonym składzie chemicznym, bardzo rozpowszechnione w świecie roślin. Pełnią rolę antyseptyków, chroniąc roślinę przed grzybami i owadami. Garbniki mają zdolność tworzenia trwałych, nierozpuszczalnych w wodzie kompleksów z białkami co decyduje o ich podstawowym zastosowaniu w fitoterapii – działają ściągająco, przeciwzapalnie i bakteriobójczo. Zmniejszają także obrzęki oraz w niewielkim stopniu działają przeciwświądowo. Do surowców garbnikowych należą m.in.: kora dębu, borówka czernica, orzech włoski, szałwia.
• ŚLUZY– mieszaniny wielu związków polisacharydowych, które w obecności wody tworzą koloidy o właściwościach osłaniających i powlekających błonę śluzową. Fakt ten wykorzystuje się przy zaburzeniach ze strony przewodu pokarmowego i układu oddechowego. Najlepiej w tej praktyce sprawdzają się nasiona lnu, ze względu na dużą odporność na działanie enzymów trawiennych, ale także podbiał, prawoślaz, kozieradka
• GORYCZE – substancje o gorzkim smaku. Stosowane przede wszystkim jako środki poprawiające apetyt i ułatwiające trawienie. Występują np.: w dziurawicu, krwawniku, piołunie.
• ALKALOIDY – zasadowe substancje chemiczne, o bardzo silnym oddziaływaniu na organizm człowieka. Są to np.: nikotyna – w liściach tytoniu, strychnina – w nasionach kulczyby, kokaina w liściach kokainowca, morfina – w makowcu, atropina – w jagodach wilczej jagody. Do alkaloidów należy również kofeina występująca w kawie czy herbacie, teobromina w kakao czy większość trucizn roślinnych, które jednak w odpowiednich dawkach działają leczniczo.
• MIKROELEMENTY I WITAMINY – o nich może innym razem.

 

Przyrządzanie leków ziołowych

Surowce zielarskie powinny być przygotowane w odpowiedni dla nich sposób, by uzyskać oczekiwany efekt. W zależności od części rośliny, którą przygotowujemy oraz od dolegliwości stosuje się trzy główne postacie leków: wyciągi wodne, wyciągi alkoholowe i preparaty ze świeżych lub suszonych ziół.

• Zioła – mieszanka drobno pokrojonych części rośliny – liści, kwiatów, nasion, łodyg, wreszcie korzeni.
• Napar – jedyna z najczęściej stosowanych form wyciągów wodnych z miękkich części surowca (pączków, kwiatów, liści czy ziela). Przygotowanie naparu przypomina parzenie herbaty i polega na zalaniu łyżki ziół wrzątkiem i odstawieniu pod przykryciem na ok. 20 min. Należy stosować wyłącznie świeżo zaparzony 2-3 razy dziennie.
• Odwar – wyciąg wodny z twardych części rośliny (korzeni, kłączy, łodyg, nasion, owoców). Przygotowanie odwaru polega zalaniu surowca letnią wodą i podgrzewaniu nie dopuszczając do wrzenia. Czas gotowania uzależniony jest od rośliny. Przegotowany odwar należy spożyć po ostygnięciu, najlepiej tego samego dnia.
• Macerat – wodny wyciąg na zimno z korzeni lub nasion. Surowiec zalewamy zimną bądź letnią wodą i odstawiamy na kilka godzin (w zależności od rośliny) w temperaturze pokojowej. Ze względu na nietrwałość lek należy spożyć tego samego dnia. Bardziej praktyczne są wyciągi olejne, alkoholowe i winne.
• Nalewka – wyciąg sporządzany najczęściej z użyciem 60 -70% alkoholu. Stosuje się je wewnętrznie lub zewnętrznie jako środek bakteriobójczy.
• Wyciągi stabilizowane / Intracta – podobne do nalewek, lecz otrzymywane przez zalanie słabiej działających, świeżych roślin gorącym alkoholem (dezaktywuje to enzymy chroniąc pierwotne substancje czynne).
• Wyciągi zagęszczone / Extracta – substancja czynna z suchej rośliny zostaje wytrawiona alkoholem na zimno, następnie usuwa się nadmiar płynu aż do uzyskania pożądanej konsystencji. Rozróżniamy wyciągi suche (w postaci proszku) oraz płynne (najczęściej jedna część wyciągu odpowiada jednej części surowca zielarskiego). Wyciągi zawierają 10-krotnie większą zawartość substancji czynnych niż nalewki.
• Syrop – wyciągi za świeżych lub suszonych ziół przygotowywane jak napar, lecz z dużą ilością cukru lub miodu. Ponieważ łatwo ulęgają zepsuciu syropy należy przechowywać w lodówce.
• Inhalacje ziołowe – wdychanie gorących oparów ziół.
• Mikstura – mieszanina różnych postaci wyciągów ziołowych (naparów, odwarów, nalewek, syropów).

 

W następnej części o wykorzystywanych w fitoterapii częściach roślin, zbieraniu i suszeniu surowców zielarskich oraz kilka przykładów ziół z opisem ich działania na organizm człowieka.

 

Karolina Onyszkiewicz – ukończyła Odnowę Psychosomatyczną na AWF w Krakowie, studiuje Dietetykę na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu. Instruktorka pływania, trenuje Krav Magę. Lubi się uczyć i wymądrzać. Nie powie, dopóki nie sprawdzi, a jeśli już, to wie, że wie co mówi. Co dwa tygodnie na blogu Tytki, ma okazję powymądrzać się do woli na tematy bliżej i dalej związane z jedzeniem i zdrowym stylem życia.